Układ nerwowy człowieka

Obwodowy układ nerwowy – część układu nerwowego, do której należą nerwy zbudowane z włókien należących do układu somatycznego i autonomicznego. Nerwy przekazują informacje pomiędzy ośrodkowym układem nerwowym i poszczególnymi narządami. Część somatyczna obwodowego układu nerwowego składa się z włókien nerwowych czuciowych oraz ruchowych. Włókna te przewodzą impulsy nerwowe pomiędzy receptorami, ośrodkowym układem nerwowym a mięśniami lub gruczołami. Część autonomiczna łączy ośrodkowy układ nerwowy i narządy wewnętrzne, jak np. serce czy żołądek.

Obwodowy układ nerwowy obejmuje 12 par nerwów czaszkowych oraz 31 par nerwów rdzeniowych. Uszkodzenia obwodowego układu nerwowego powodują niedowłady lub porażenia mięśni oraz zaburzenia czucia. Niektóre z uszkodzeń nerwów obwodowych związane są z ich uciskiem przez inne struktury anatomiczne (np. zespół cieśni nadgarstka, zespół kanału Guyona, zespół kanału łokciowego). Nerwy mogą również ulec uszkodzeniu na skutek urazu. Bezwład czterech kończyn to tetraplegia, a dwóch - paraplegia.

NERWY CZASZKOWE (nervi cranialis)

I. Nerw węchowy (nervus olfactorius) – czuciowy

Jedyny nerw czaszkowy o bezpośredniej projekcji dokorowej, z pominięciem wzgórza.

Droga węchowa: 1. neuron - kom. węchowe, 2. neuron – kom. nerwowe opuszki, pasmo węchowe, trójkąt węchowy, istota dziurkowana przednia, prążek węchowy, kora węchowa (pole 34 w płacie skroniowym) (informacja węchowa dociera również do ciała migdałowatego i j. węchowego przedniego, podwzgórza, a także do nowej kory zakrętów oczodołowych i kory śródwęchowej (pole 28 płata skroniowego, area entorhinalis).
Przy uszkodzeniach – anosmia.

II. Nerw wzrokowy (n. opticus) – czuciowy

Nie jest prawdziwym nerwem – jest drogą OUN (pęczek istoty białej międzymózgowia), otoczony oponami, nie ma zdolności regeneracyjnych.

Droga wzrokowa: 1. neuron – pręciki i czopki siatkówki, 2. neuron – kom. dwubiegunowe warstwy zwojowej, 3. neuron – kom. wielobiegunowe warstwy zwojowej, nerw wzrokowy, skrzyżowanie wzrokowe, pasmo wzrokowe, 4. neuron – ciało kolankowate boczne, kora wzrokowa (pole 17 w płacie potylicznym). Nerw wzrokowy leży w przestrzeni podpajęczynówkowej, otoczony przez wypustki opony twardej, pajęczej i miękkiej.

III. Nerw okoruchowy (n. oculomotorius) – ruchowy

Początek – w śródmózgowiu, w jj. n. okoruchowego (j. środkowe, ogonowe i dodatkowe). Unerwia wszystkie mięśnie gałki ocznej, z wyjątkiem m. prostego bocznego (n. odwodzący) i skośnego górnego (n. bloczkowy). Unerwia również mięśnie gładkie (m. oczodołowy, rzęskowy - akomodacja oka, m. zwieracz źrenicy) - są to wł. parasympatyczne tego nerwu.

Mięśnie gałki ocznej (7): mm. proste górny, dolny, przyśrodkowy, boczny; mm. skośne górny i dolny oraz dźwigacz powieki górnej. Przy uszkodzeniach n III – spojrzenie "ku dołowi i na zewnątrz", (opadanie powieki górnej (ptosis), zostaje funkcja m. prostego bocznego i skośnego górnego, unerwianych odpowiednio przez n. odwodzący VI i bloczkowy IV). Uszkodzenie wł. parasympatycznych – rozszerzenie źrenicy, brak akomodacji.

IV. Nerw bloczkowy (n. trochlearis) – ruchowy

Początek – w śródmózgowiu, w tylnej części jądra n. okoruchowego, poniżej wzgórka dolnego, przeciwstronnie. Unerwia tylko 1 mięsień - m. skośny górny oka.
Jedyny nerw czaszkowy, wychodzący po grzbietowej stronie mózgowia, najcieńszy.

Przy uszkodzeniach – zez zbieżny, z odchyleniem gałki ocznej na zewnątrz (nerw "patetyczny"- umozliwia "patrzenie z góry").

V. Nerw trójdzielny (n. trigeminus) – mieszany, z przewagą cz. czuciowej

– najważniejszy nerw czuciowy głowy. Jądra – w moście, najgrubszy z nerwów czaszkowych.

3 gałęzie: nerw oczny (V1, czuciowy), szczękowy (V2, czuciowy) i żuchwowy (V3, mieszany).

• Część czuciowa - przewodzi bodźce z twarzy, śluzówek jamy ustnej i nosa, z zatok czołowych, zębów, podniebienia.
  1. neuron – zwój trójdzielny (Gassera), 2. neuron – j.rdzeniowe/j.czuciowe główne mostowe/ j.śródmózgowiowe (czucie głębokie, nieuświadomione), 3. neuron – wzgórze (j. brzuszne tylne).
• Część ruchowa (z j. ruchowego nerwu V w moście) - unerwia mięśnie żwaczowe, mm. podniebienia, ucha wewnętrznego.

Uszkodzenia n. trójdzielnego dotyczą głównie zaburzeń czucia. Zalicza się tu nerwoból - rwę twarzową. Objawy: kilkusekundowy ból, zwykle jednostronny, najczęściej szczękowy, żuchwowy, najrzadziej oczny; czasem dotyczy wszystkich gałęzi. Porażenie części ruchowej to porażenie mm. żwaczowych (brak napięcia przy zaciskaniu zębów, wyczuwany na gałęzi żuchwy, ew. na skroni).

Z nerwem trójdzielnym związane są zwoje przywspółczulne, należące do nerwów okoruchowego (III) - zwój rzęskowy, n. twarzowego (VII) - zwój podżuchwowy i skrzydłowo-podniebienny oraz n. językowo-gardłowego (IX) - zwój uszny. Włókna czuciowe nerwu trójdzielnego przebiegają (najczęściej bez synaps) przez te zwoje.

VI. Nerw odwodzący (n. abducens) – ruchowy

Początek – most (dno komory IV), wchodzi do oczodołu przez szczelinę oczodołową górną (jak III i
IV, okoruchowy i bloczkowy).

Unerwia tylko 1 mięsień – m. prosty boczny oka. Uszkodzenie – zez zbieżny.

VII. Nerw twarzowy (n. facialis) – mieszany, z przewagą cz. ruchowej – najważniejszy nerw ruchowy

Początek – rdzeń przedłużony. Gałęzie: skroniowe, jarzmowe, policzkowe, żuchwowa, szyjna.
Funkcje: ruchy mięśni twarzy, czucie smaku, wydzielanie gr. ślinowych i łzowych (wł.
parasympatyczne jj. ślinowego górnego i łzowego).

• Część czuciowa – n. pośredni, struna bębenkowa, n. językowy.
• Część ruchowa – do mm. wyrazowych i m. szerokiego szyi, do dwóch mm. nadgnykowych i m. strzemiączkowego, do gr. łzowych i ślinowych.
• Część przywspółczulna - unerwia śliniankę podżuchwową i podjęzykową (za pośrednictwem zwoju podżuchwowego) oraz gruczoł łzowy (za pośrednictwem zwoju skrzydłowopodniebiennego).

Uszkodzenia n. twarzowego - obejmują przede wszystkim porażenie mm. wyrazowych - twarz staje się niesymetryczna (po str. porażonej szpara powiekowa nie domyka się, kącik ust opada, bruzda nosowo- wargowa wygładza się, niemożność zmarszczenia czoła, zanik odruchu rogówkowego); porażenie wł. smakowych - ubytek czucia smaku, porażenie włókien wydzielniczych dla gruczołu łzowego - silne łzawienie, porażenie m. strzemiączkowego - nadmierna głośność dźwięków.

VIII. Nerw przedsionkowo-ślimakowy (n. vestibulocochlearis) lub statyczno-słuchowy (n. stato-acusticus)

– czuciowy, jako jedyny nerw czaszkowy nie opuszcza czaszki

• nerw przedsionkowy (n. vestibularis) – nerw narządu równowagi

Droga impulsów równowagi: kom. zmysłowe włoskowate, 1. neuron –zwój przedsionkowy, 2. neuron – jj. przedsionkowe w pniu (4 jądra); 3. neuron – jj. śródmózgowia/rdzenia kr./móżdżku.
Uszkodzenia – zaburzenia równowagi, zawroty głowy, oczopląs.

• nerw ślimakowy (n. cochlearis) – nerw narządu słuchu

Droga słuchowa: kom. błędnika, 1. neuron- zwój spiralny, 2. neuron – jj. ślimakowe, 3. neuron – jj. wstęgi bocznej/wzg. dolnych, 4. neuron - wzgórze (c. kolankowate przyśrodkowe), dalej do kory skroniowej (pole 41)
Uszkodzenia – utrata słuchu.

IX. Nerw językowo-gardłowy (n. glossopharyngeus) – mieszany, z przewagą cz. czuciowej

• Część czuciowa – najważniejsza, unerwia błonę śluzową gardła, jamę bębenkową i trąbkę słuchową, tylną część języka - brodawki liściaste, a także baroreceptory zatoki tętnicy szyjnej (początek w j. pasma samotnego, n. tractus solitarii)
• Część ruchowa – unerwia mm. gardła i podniebienia (początek w j. dwuznacznym, n.
  ambiguus)
  
• Część parasympatyczna – unerwia śliniankę przyuszną (za pośrednictwem zwoju usznego)

Wszystkie jj. początkowe znajdują się w górnej części rdzenia przedłużonego. Porażenie: zaburzenia czucia w tylnej cz. jamy nosowej i w gardle, zaburzenia smaku.

X. Nerw błędny (n. vagus) – mieszany – najważniejszy i największy nerw z domieszką parasympatyczną, najdłuższy

• Część czuciowa – początek w j. dwuznacznym, n. ambiguus, tworzy 2 zwoje (górny i dolny) - unerwia bł. śluzową gardła i krtani
• Część ruchowa – początek w rdz. przedłużonym, w j. pasma samotnego, n. tractus solitarii - unerwia podniebienie, gardło i krtań
• Część parasympatyczna - unerwia narządy głowy, szyi (krtań), kl. piersiowej (serce i oskrzela), brzucha (żołądek, wątroba, jelita)

Wszystkie jj. początkowe znajdują się w rdzeniu przedłużonym.

XI. Nerw dodatkowy (n. accessorius) – ruchowy

• Część czaszkowa – początek w rdzeniu przedłużonym
• Część rdzeniowa – początek w rdzeniu kręgowym

Unerwia mm. krtani i zwieracze gardła oraz m. czworoboczny grzbietu i m. mostkowo-obojczykowosutkowy

XII. Nerw podjęzykowy (n. hypoglossus) – ruchowy

Początek w rdzeniu przedłużonym, w jądrze nerwu podjęzykowego. Unerwia mięśnie języka (wewnętrzne i zewnętrzne).
Uszkodzenia – zaburzenia żucia, połykania i artykulacji.

Podsumowanie!

Nerwy czaszkowe tworzą 3 grupy:

• nerwy czuciowe specyficzne: n. węchowy (I), n. wzrokowy (II) i n. przedsionkowo-ślimakowy (VIII)
• nerwy ruchowe mm. gałki ocznej i języka: n. okoruchowy (III), n. bloczkowy (IV), i n. odwodzący (VI) - unerwiają mm. gałki ocznej oraz n. podjęzykowy (XII) - unerwia mm. języka
• nerwy czuciowo-ruchowe (mieszane): n. trójdzielny (V), n. twarzowy (VII), n. językowogardłowy (IX), n. błędny (X) i n. dodatkowy (XI). Zaopatrują pochodne łuków skrzelowych

NERWY RDZENIOWE (nervi spinales) 

1. Szyjne   C (8 par)
2. Piersiowe   Th (12 par)
3. Lędźwiowe   L (5 par)
4. Krzyżowe   S (5 par)
5. Guziczne   Co (zwykle 1 para)

C1-4              głowa
C3-5              przepona
C5-Th1          kończyny górne
Th1-12          tułów
L1-S2           kończyny dolne

Korzeń przedni (włókna ruchowe i współczulne)

Korzeń tylny (włókna czuciowe i zwój rdzeniowy)

Gałęzie nerwów rdzeniowych:

1. Przednia (brzuszna) zawierająca głównie włókna ruchowe, ale też czuciowe i autonomiczne, zaopatruje ściany jam ciała i kończyny – jest najlepiej wykształcona i z niej powstają później nerwy obwodowe
2. Tylna (grzbietowa) zawierająca głównie włókna czuciowe ale też ruchowe, zaopatruje skórę i mięśnie tylnej ściany ciała.
3. Gałęzie oponowe i  gałęzie łączące (z pniem współczulnym)

WAŻNIEJSZE SPLOTY NERWOWE

Powstają z gałęzi przednich nerwów rdzeniowych

SPLOT SZYJNY (plexus cervicalis)

Powstaje z gałęzi przednich nerwów rdzeniowych C1 do C4

Pochodzą z niego:

1. nerw przeponowy (głównie od C4, włókna ruchowe i czuciowe do przepony, opłucnej i osierdzia)
2. nerwy zaopatrujące mięsnie szyi, głównie głębokie ale też mięsień m.o.s.

SPLOT RAMIENNY (plexus brachialis)

Powstaje z gałęzi przednich nerwów rdzeniowych C5 do Th1

Bardzo rozbudowany

Nerwy odchodzące od splotu ramiennego:

1. Nerw grzbietowy łopatki (ruch dźwigania łopatki – wzruszanie ramionami) m.równoległoboczne, dolna część m.dźwigacza łopatki
2. Nerw piersiowy długi do mięśnia zębatego przedniego (odstawanie łopatki przy porażeniu)
3. Nerw podobojczykowy - m.podobojczykowy (porażenie – odstawanie końca barkowego obojczyka ku przodowi)
4. Nerw nadłopatkowy – m.nad i podgrzebieniowy oraz włókna czuciowe do stawu barkowo-obojczykowego i ramiennego
5. Nerwy piersiowe, podłopatkowe
6. Nerwy piersiowo-grzbietowe m.najszerszy grzbietu
7. Nerw pachowy często uszkodzony przy zwichnięciach stawu ramiennego –skóra górno-bocznej powierzchni ramienia. Porażenie powoduje zanik mięśnia naramiennego i uniemożliwia odwodzenie ramienia.
8. Nerw promieniowy największy nerw splotu ramiennego. Oddaje bardzo dużo gałęzi na swoim przebiegu, zarówno skórnych jak i mięśniowych. Obejmuje swoim zasięgiem ogólnie ujmując 2/3 przyśrodkowe kk.górnej. Zakres unerwienia mięśniowego – mięsień trójgłowy, prostowanie nadgarstka i palców, osłabienie zginania i odwracania przedramienia.
9. Nerw łokciowy bardzo często ulega uszkodzeniu. (prąd po uderzeniu w łokieć) zaopatruje ruchowo głównie mięsnie dłoni od strony łokciowej oraz czuciowo te okolice. Porażenie upośledza tuchy w stawie promieniowo-nadgarstkowym oraz właściwie wszystkich palców
10. Nerw pośrodkowy odpowiada za unerwienie mięśni odpowiedzialnych za ruchy zginania palców I do III, w tym za ruch przeciwstawiania kciuka oraz zaciskanie pięści, czucie na skórze 3 palców po stronie promieniowej
11. Nerw mięśniowo-skórny unerwia sam staw łokciowy oraz mięśnie do grupy przedniej mięśni ramienia, w tym do mięśnia dwugłowego. Porażenie uniemożliwia zginanie kończyny w stawie łokciowym 

NERWY PIERSIOWE (nervi thoracici)

Powstają z gałęzi przednich nerwów rdzeniowych Th1 do Th12 nie tworząc splotów

SPLOT LĘDŹWIOWO-KRZYŻOWY (plexus lumbosacralis)

niektórzy dzielą na splot lędźwiowy i krzyżowo-sromowy

Powstaje z gałęzi przednich nerwów rdzeniowych L1 do Co1-2

Odchodzą nerwy: podżebrowy, biodrowo-podbrzuszny, biodrowo-pachwinowy, skórny uda boczny, płciowo-udowy, udowy, zasłonowy, kulszowy, pośladkowy górny i dolny oraz sromowy.

Najważniejsze z nich to:

Nerw udowy: (L1-4), unerwia grupe przednią mięśni uda, m.grzebieniowy, lędźwiowo-udowy, skórę przedniej i przyśrodkowej powierzchni uda, podudzia i stopy oraz staw biodrowy, kolanowy i skokowo-goleniowy

Nerw kulszowy największy nerw całego organizmu. Na udzie unerwia zginacze oraz częściowo staw kolanowy i biodrowy. W dole podkolanowym przechodzi w nerw piszczelowy i strzałkowy wspólny. Nerw piszczelowy odpowiedzialny za wspinanie się na palce, mięśnie podeszwy stopy, czucie na pięcie i podeszwie. Nerw strzałkowy wspólny bardziej narażony na urazy, odpowiada za ruch zginania grzbietowego stopy i unerwienie skóry grzbietu stopy

Nerw sromowy (S2-4) odpowiada za trzymanie moczu i stolca, erekcję,

Nerw zasłonowy (L2-3) odpowiedzialny za mięśnie przywodzące udo